-AKTUELNO-

Izložba

DVA JUBILEJA:

185. GODIŠNjICA OSNIVANjA MATICE SRPSKE

250. GODIŠNjICA ROĐENjA SAVE POPOVIĆA  TEKELIJE

Izložbeni salon Istorijskog arhiva Zrenjanin, ul. Narodnog fronta br.5

od 2. do 15. novembra 2011. godine

otvaranje izložbe 02.11.2011. u 18h

MATICA SRPSKA

            Matica srpska, najstarija srpska književna, kulturna i naučna ustanova,  osnovana je 1826. godine u Pešti, u vreme oslobađanja Srbije od viševekovne turske vlasti i jačanja svesti o potrebi da se srpski narod u punoj meri uključi u savremene evropske tokove ali i da očuva nacionalni i kulturni identitet. Njeni osnivači bili su mladi doktorand Jovan Hadžić i bogati poslovni ljudi Đorđe Stanković, Josif Milovuk, Jovan Demetrović, Gavrilo Bozitovac, Andrija Rozmirović i Petar Rajić. Prvi predsednik Matice bio je Jovan Hadžić, utemeljivač savremenog srpskog javnog i privatnog prava, autor Građanskog zakonika (1844), koji je Kneževninu Srbiju svrstao u red malobrojnih zemalja u svetu koje su već u prvoj polovini XIX  veka imale građanski kodeks. Delovanje Matice srpske od samog početka usmereno je na predstavljanje srpske kulture u Evropi, ali i na prosvećivanje svoga naroda. U tom cilju razvijena je bogata izdavačka delatnost čiju je osnovu činio čuveni Letopis, pokrenut 1824. godine. Kasnije su nastale mnogobrojne edicije, a među njima i jedna sa naglašenom prosvetiteljskom ulogom koja je nosila naziv Knjige za narod.

Od četrdesetih godina XIX veka stvarani su uslovi za bavljenje naukom. Tada je formirana biblioteka sa knjižnim fondovima iz različitih naučnih oblasti i zbirka rukopisa. Dobrotvori i članovi Matice srpske su bili vladar Srbije Miloš Obrenović i njegov brat Jevrem, baron Jovan Nikolić od Rudne, vladar Crne Gore Petar II Petrović Njegoš, pripadnici kraljevske porodice Karađorđević, pisci, narodni tribuni, svetski poznati naučnici (Mihajlo Pupin i dr.), ali i manje znani građani koji su svojim prilozima podržavali Matičinu prosvetiteljsku misiju. Među njima je bilo i pripadnika drugih nacija. Upravo zahvaljujući širokoj podršci iz naroda, Matica je jedno vreme bila najbogatija zadužbinska ustanova u Ugarskoj. Iz njenih fondova finansirani su kapitalni projekti od značaja za razvoj različitih naučnih disciplina. Istovremeno, Matica se starala o školovanju darovitih đaka i studenata, a time i o stvaranju srpske intelektualne elite.

Matica srpska je 1864. godine preseljena iz peštanskog Tekelijanuma u novosadski Platoneum. Novi Sad je od tada poznat kao Srpska Atina. Grad je dobio taj naziv jer se smatralo da su se oko Matice srpske okupljali najobrazovaniji i najmudriji ljudi. U zadužbinsku zgradu Marije Trandafil, u kojoj se i danas nalazi, Matica je preseljena 1928. godine. Posle Drugog svetskog rata gotovo celokupna Matičina imovina, koju su činile zgrade, velike površine poljoprivrednog zemljišta, dvorac Fantast u Bečeju – zadužbina Bogdana Dunđerskog i druga dobra,  konfiskovana je.  

Danas Matica srpska ima oko 2.000 saradnika. Oni su uključeni u više desetina naučnih i razvojnih projekata, u okviru Odeljenja za književnost i jezik, Leksikografskog odeljenja, Odeljenja za društvene nauke, Odeljenja za prirodne nauke, Odeljenja za likovne umetnosti, Odeljenja za scenske umetnosti i muziku i Rukopisnog odeljenja. Saradnici pripremaju priloge za deset Matičinih naučnih časopisa i rade na pripremi publikacija od kapitalnog značaja za srpsku kulturu i nauku, kao što su: Srpska enciklopedija, Srpski biografski rečnik, Rečnik srpskog jezika, Pravopis, Edicija Deset vekova srpske književnosti i dr. Biblioteka Matice srpske ima više od 3.500.000 publikacija, a Galerija bogatu zbirku u kojoj je predstavljeno srpsko slikarstvo od XVIII do XX veka. Izdavački centar nastavlja tradiciju nekadašnjeg Izdavačkog preduzeća Matice srpske, čija su izdanja u Jugoistočnoj Evropi decenijama bila prepoznatljiva po amblemu MS, iza kojeg je stajala kvalitetna i brižljivo odabrana literatura iz različitih oblasti. Matica srpska svake godine dodeljuje nagrade za dostignuća iz različitih oblasti kulture i nauke.

SAVA POPOVIĆ TEKELIJA

(Arad, 17/28. VIII 1761 – Arad, 21. IX /3. X 1842)

            Sava Popović Tekelija bio je prvi srpski doktor pravnih nauka, veliki dobrotvor, osnivač Tekelijanuma i predsednik Matice srpske. Potiče iz čuvene srpske plemićke porodice. Njegov pradeda Jovan je, predvodeći graničarske vojne jedinice 1697. godine značajno doprineo pobedi princa Eugena Savojskog (Eugen Franz Prinz von Savoyen) u bici sa Turcima kod Sente. Kao zaslužnom vojskovođi, 1706. godine, dodeljena mu je nasledna plemićka titula. U porodici je bilo i drugih znamenitih ličnosti. Među njima se posebno isticao Savin stric Petar Tekelija, general-anšaf u vojsci ruske carice Katarine Velike.

Sava Tekelija se školovao u srpskoj a kasnije i u latinskoj školi u Aradu. Pohađao je Višu gimnaziju u Budimu. U međuvremenu je slušao časove retorike. Studirao je pravo na bečkom univerzitetu i učio francuski, italijanski i španski jezik. Pohađao je i nastavu iz prirodnih nauka, učeći anatomiju, hemiju, botaniku i matematiku. U to vreme je stekao i muzičko obrazovanje. Studije prava je završio na Univerzitetu u Pešti 1785. Već naredne godine, na istoj visokoj školi, odbranio je doktorsku disertaciju De causa et fine civitatis (O uzroku i cilju postojanja države) i tako postao prvi srpski doktor pravnih nauka. Disertacija je napisana u duhu francuske pravne enciklopedistike i prosvetiteljstva, pod uticajem filozofije Žan Žak Rusoa (Jean Jacques Rousseau).

Sava Tekelija je na različite načine podržavao ustanike u Srbiji koji su se borili za oslobođenje od viševekovne turske okupacije. Godine 1805. preveo je Votsonovu knjigu Rimljani u Španiji i u predgovoru izložio program za obnovu srpske države. Sledeći ideje francuskih prosvetitelja, aktivno je radio na prosvećivanju naroda. Smatrao je da treba formirati snažnu intelektualnu elitu koja će doprineti da se srpski narod ponovo uključi u evropske tokove. Njegova prosvetiteljska misija i dobrotvorni rad u velikoj meri podudarali su se sa ciljevima Matice srpske, te je 1838. godine izabran za predsednika Matice. To je bio jedan od značajnih događaja u istoriji srpskog naroda. On se zalagao da Matica srpska preraste u naučno društvo. Presudno je uticao na formiranje bogatog knjižnog fonda iz kojeg je nastala Biblioteka Matice srpske. Stvorio je uslove za oblikovanje srpskog Panteona čiji su fondovi kasnije poslužili za formiranje Galerije Matice srpske i Muzeja Vojvodine. U svemu tome, posebnu ulogu je imala zadužbina – Tekelijanum, koju je osnovao 1838. godine.

ZADUŽBINA TEKELIJANUM

„U Pešti kao sredini nauka osnovati želim, na koji konac kupio sam dom bliz crkve i Universiteta, gdi da dvanaest učenika prihodjašti u Peštu učiti se dobiju obitalište i sto f.a.v. za propitanije, zasad a posle će se dalje urediti. To metem pod nadziranije Matice srbske kojoj tože dajem za nadziratelja obitalište tri sobe: jednu za biblioteku, jednu za Panteon ili za držanje zasedanija, jednu za učenike...“ Iako je nadzor nad zadužbinom zvanično predao Matici, osnivač je sâm nadgledao i vodio poslove. Lično se starao o zadužbinskom zdanju i pitomcima, sve dok ga bolest i duboka starost nisu primorale da se vrati u rodni Arad. On je to činio sa puno brige i posvećenosti. O tome svedoče reči jednog od njegovih savremenika: „Tu je fondaciju s takvom voljom osnovao i njome upravljao, da je sve sam nabavljao, što je za pitomce trebalo; sam je i slamnjače pitomačke slamom punio i prošivao.“

O Tekelijanumu su se kasnije starali profesionalni nadzornici. Prvi je bio sekretar Matice srpske Teodor Pavlović. Kasnije je na toj dužnosti bio Jovan Jovanović Zmaj, jedan od najpoznatijih srpskih pesnika. Pitomci zadužbine („tekelijanci“) bili su: Bogdan Gavrilović (rektor Univerziteta u Beogradu i predsednik Srpske kraljevske akademije nauka), Radivoj Kašanin (matematičar), Tihomir Ostojić (urednik Letopisa i sekretar Matice), Marko Maletin (urednik Letopisa i sekretar Matice), Jovan Pavlović (publicista), Veljko Petrović (književnik i predsednik Matice), Lazo Tomanović (publicista i predsednik Vlade Crne Gore) kao i više stotina drugih srpskih intelektualaca. Imovina Tekelijanuma je nacionalizovana 1952. godine. Zadužbina je tada privremeno prestala sa radom. Mađarske vlasti su 1996, u postupku denacionalizacije, vratile Budimskoj eparhiji Srpske pravoslavne crkve polovinu palate Tekelijanum.

PALATA TEKELIJANUM

Sedište Tekelijanuma je od osnivanja 1838. godine bilo u elitnom delu centra Pešte (danas ulica Vereš Palne 17–19), koji je od kraja XVII veka nastanjen srpskim življem. Patronat zadužbine Save Tekelije doneo je 1906. godine odluku o rušenju stare dvospratne zgrade. Na istom mestu je 1907. godine otpočela gradnja nove palate (površine 8.600 m²), po projektu arhitekte Šandora Felnera (Sandor Fellner). Izvođenje radova povereno je inženjeru Ahilu Duki. Vladimir Vuković bio je zadužen za stolarski posao, Nikola Brančić za bravarski, a dekorativni moleraj izveo je slikar Nikola Stanković. Mnogobrojne partije zdanja obložene su keramikom proizvedenom u fabrici Žolnai (Zsolnay) u Pečuju. Na palati Tekelijanum zastupljeni su elementi srpske srednjovekovne arhitekture i secesijskog stila, veoma aktuelnog u vreme projektovanja objekta.